شعر سهراب سپهری (Sohrab Sepehri Poetry) در دهه‌های گذشته توانسته است از مرزهای زبان فارسی عبور کند و به مخاطبان بسیاری در کشورهای مختلف جهان برسد. ترجمه آثار سهراب سپهری به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، اسپانیایی، ترکی و هلندی، نشان‌دهنده جایگاه ویژه این شاعر معاصر ایرانی در ادبیات جهان است. میان مجموعه آثار او، شعر «صدای پای آب» بیش از دیگر سروده‌هایش مورد توجه مترجمان خارجی قرار گرفته و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های شعر فارسی در خارج از ایران تبدیل شده است.
سهراب سپهری یکی از چهره‌های برجسته شعر معاصر ایران است که نگاه متفاوت او به طبیعت، انسان، معنویت و زندگی باعث شده آثارش برای مخاطبان فرهنگ‌های مختلف نیز جذاب باشد. زبان ساده اما عمیق، تصویرسازی‌های شاعرانه و توجه ویژه او به مفاهیم انسانی، از مهم‌ترین دلایلی است که مترجمان را به بازآفرینی آثار او در زبان‌های دیگر ترغیب کرده است.
آغاز مسیر ترجمه آثار سهراب سپهری در جهان
روند ترجمه آثار سهراب سپهری سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد. نخستین تلاش‌های جدی برای معرفی شعر او به مخاطبان غیرایرانی، بیشتر با ترجمه شعرهای شاخصی مانند «صدای پای آب» آغاز شد. این شعر که یکی از مشهورترین سروده‌های سپهری از مجموعه «هشت کتاب» به شمار می‌رود، به دلیل مضمون جهانی خود یعنی ارتباط انسان با طبیعت و جست‌وجوی آرامش درونی، توجه بسیاری از مترجمان را جلب کرد.
کریم امامی از نخستین مترجمانی بود که شعر «صدای پای آب» را به زبان انگلیسی ترجمه کرد. ترجمه او با عنوان «Water’s Footsteps» در سال ۱۹۸۲ منتشر شد و نقش مهمی در معرفی شعر سپهری به مخاطبان انگلیسی‌زبان داشت. این ترجمه بعدها در مجموعه‌های مختلف شعر فارسی نیز مورد استفاده قرار گرفت و زمینه‌ای برای انتشار بیشتر آثار این شاعر در خارج از ایران فراهم کرد.
بازتاب شعر سهراب سپهری در زبان‌های اروپایی
پس از انتشار ترجمه انگلیسی «صدای پای آب»، آثار سهراب سپهری به تدریج راه خود را به دیگر زبان‌های اروپایی باز کردند. در فرانسه، داریوش شایگان ترجمه‌ای از این شعر را با عنوان «Les Pas de l’eau» منتشر کرد. این ترجمه و آثار بعدی، نقش مهمی در معرفی جهان شعری سپهری به خوانندگان فرانسوی داشتند.
شعرهای دیگری از سهراب سپهری نیز در فرانسه ترجمه شدند؛ آثاری مانند «خانه دوست کجاست» و «شرق اندوه» از جمله شعرهایی بودند که در قالب مجموعه‌های ادبی در اختیار مخاطبان فرانسوی‌زبان قرار گرفتند. فضای شاعرانه و نگاه فلسفی سپهری به زندگی، از جمله ویژگی‌هایی بود که در این ترجمه‌ها مورد توجه قرار گرفت.
ترجمه شعر سپهری به زبان آلمانی
آلمان نیز یکی از کشورهایی بود که شعر سهراب سپهری در آن مورد توجه قرار گرفت. ترجمه‌ای از «صدای پای آب» با عنوان «Der Klang der Wasserschritte» در سال ۱۹۹۰ منتشر شد و پس از آن، اشعار سپهری در مجموعه‌های شعر معاصر فارسی به زبان آلمانی نیز حضور یافتند.
این ترجمه‌ها باعث شدند مخاطبان آلمانی‌زبان با شاعری آشنا شوند که نگاه او به جهان، ترکیبی از سادگی، طبیعت‌گرایی و اندیشه‌های انسانی است. بسیاری از منتقدان ادبی، همین ویژگی‌ها را عامل ماندگاری شعر سپهری در خارج از مرزهای ایران می‌دانند.
انتشار مجموعه‌های کامل‌تر از آثار سهراب سپهری
ترجمه آثار سهراب سپهری در سال‌های بعد از مرحله ترجمه تک‌شعرها عبور کرد و به انتشار مجموعه‌های گسترده‌تر رسید. کتاب «The Lover is Always Alone: Selected Poems» در سال ۲۰۰۴ مجموعه‌ای از ترجمه‌های انگلیسی کریم امامی از اشعار سپهری را در اختیار مخاطبان قرار داد.
در سال ۲۰۱۳ نیز کتاب «The Oasis of Now: Selected Poems of Sohrab Sepehri» با ترجمه کاظم علی و محمدجعفر محلاتی در آمریکا منتشر شد. این مجموعه شامل بخش‌هایی از چند دفتر شعری سپهری بود و یکی از مهم‌ترین تلاش‌ها برای معرفی ادبیات او به مخاطبان آمریکایی محسوب می‌شود.
ترجمه کامل «هشت کتاب» و تثبیت جایگاه جهانی سپهری
یکی از مهم‌ترین اتفاق‌ها در مسیر جهانی شدن شعر سهراب سپهری، انتشار ترجمه کامل مجموعه «هشت کتاب» به زبان انگلیسی بود. کتاب «The Eight Books: A Complete English Translation» با ترجمه پونه شعبانی‌جدیدی و پراشانت کشاورمورتی منتشر شد و برای نخستین بار امکان دسترسی مخاطبان انگلیسی‌زبان به مجموعه کامل شعرهای سپهری را فراهم کرد.
این اثر که توسط انتشارات Brill منتشر شد، اهمیت زیادی در معرفی ادبیات معاصر ایران به جامعه دانشگاهی و علاقه‌مندان شعر جهان داشت. انتشار ترجمه کامل «هشت کتاب» نشان داد که شعر سپهری تنها محدود به چند شعر مشهور نیست و مجموعه‌ای گسترده از اندیشه‌ها و تجربه‌های شاعرانه را در بر می‌گیرد.
شعر سهراب سپهری از مکزیکوسیتی تا استانبول
گسترش ترجمه‌های آثار سهراب سپهری تنها به زبان‌های انگلیسی و اروپای غربی محدود نماند. شعر او در زبان‌های اسپانیایی و ترکی استانبولی نیز مورد استقبال قرار گرفت. در ترکیه، ترجمه کامل اشعار سپهری با عنوان «Bütün Şiirleri: Sekiz Kitap» منتشر شد و برخی شعرهای او مانند «ما هیچ، ما نگاه» نیز به زبان ترکی ترجمه شدند.
در زبان اسپانیایی نیز مجموعه «Los ocho libros. Poesía reunida» ترجمه‌ای از مجموعه «هشت کتاب» را در اختیار خوانندگان قرار داد. این ترجمه‌ها کمک کردند تا مخاطبان کشورهای آمریکای لاتین و اسپانیا نیز با جهان شعری سپهری آشنا شوند.
نقش مترجمان در جهانی شدن شعر سهراب سپهری
بدون تردید، مترجمان نقش مهمی در معرفی آثار سهراب سپهری به جهان داشته‌اند. انتقال شعر سپهری به زبان‌های دیگر، تنها تبدیل واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست؛ بلکه نیازمند درک فضای شاعرانه، تصاویر ذهنی و مفاهیم فرهنگی موجود در آثار اوست.
مترجمانی از کشورهای مختلف تلاش کرده‌اند روح اصلی شعر سپهری را حفظ کنند و تصویری نزدیک به تجربه شاعرانه او به مخاطبان جهانی ارائه دهند. نتیجه این تلاش‌ها، شکل‌گیری مجموعه‌ای از ترجمه‌هاست که هرکدام بخشی از جهان فکری این شاعر ایرانی را به زبان‌های مختلف منتقل کرده‌اند.
آینده ترجمه آثار سهراب سپهری در ادبیات جهان
با توجه به استمرار علاقه پژوهشگران و مخاطبان خارجی به شعر فارسی، انتظار می‌رود ترجمه آثار سهراب سپهری همچنان ادامه پیدا کند. مفاهیمی مانند صلح، طبیعت، انسان‌دوستی و جست‌وجوی معنا که در شعر او حضور پررنگی دارند، همچنان برای مخاطبان امروز جهان جذاب هستند.
شعر سهراب سپهری نمونه‌ای از ادبیات ایرانی است که توانسته بدون از دست دادن هویت فرهنگی خود، با مخاطبان جهانی ارتباط برقرار کند. همان‌گونه که خود شاعر در یکی از معروف‌ترین سروده‌هایش گفته است: «پشت دریاها شهری است»؛ شهری که امروز خوانندگان بسیاری در نقاط مختلف جهان آن را در زبان‌های دیگر تجربه می‌کنند.
