ایران به جمع ۳۰ کشور برخوردار از فناوری نگهداری طولانی‌مدت خون‌های نادر پیوسته است. مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران اعلام کرده که نمونه‌های این گروه‌های خونی با استفاده از روش انجماد، برای مدت ۱۰ تا ۳۰ سال قابل نگهداری هستند و کشورمان تنها کشور منطقه است که به این فناوری دست یافته است. این قابلیت می‌تواند در زمان نیاز بیماران دارای گروه‌های خونی بسیار نادر، نقش مهمی در تأمین خون سازگار داشته باشد.
خون‌های نادر چه گروه‌هایی هستند؟
احمد قره‌باغیان، مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران، با اشاره به جایگاه کشور در زمینه ذخیره‌سازی خون‌های نادر توضیح داد که این گروه‌های خونی به دلیل شیوع بسیار پایین در جامعه، در سه دسته نادر، بسیار نادر و فوق‌العاده نادر قرار می‌گیرند.
به گفته وی، سازمان انتقال خون پس از شناسایی افراد دارای این گروه‌های خونی، نمونه‌های خون آن‌ها را جمع‌آوری و با روش انجماد نگهداری می‌کند. بر اساس مقالات علمی منتشرشده، مدت نگهداری این نمونه‌ها بین ۱۰ تا ۳۰ سال است و مستندات علمی نشان می‌دهد خون‌هایی که بیش از ۲۰ سال به‌صورت منجمد ذخیره شده‌اند نیز همچنان قابلیت استفاده دارند.
مدیرعامل سازمان انتقال خون تأکید کرد که ذخیره این خون‌ها باید به‌صورت مستمر حفظ شود. افراد دارای گروه‌های خونی نادر پس از شناسایی، در صورت داشتن شرایط لازم برای اهدای خون، می‌توانند مانند سایر اهداکنندگان سالانه چهار بار خون اهدا کنند.
چرا افراد دارای گروه خونی بمبئی به خون معمولی O نیاز ندارند؟
یکی از نمونه‌های شناخته‌شده گروه‌های خونی نادر، گروه خونی بمبئی و پارابمبئی است. قره‌باغیان در توضیح ویژگی این گروه‌ها گفت افراد دارای این گروه خونی، با وجود اینکه از نظر ظاهری در دسته گروه خونی O قرار می‌گیرند، آنتی‌ژن H را ندارند؛ در حالی که این آنتی‌ژن در سایر افراد دارای گروه خونی O وجود دارد.
به همین دلیل، این افراد نمی‌توانند خون معمولی گروه O دریافت کنند و برای انتقال خون باید نمونه‌ای کاملاً سازگار با گروه خونی خود داشته باشند.
برخی گروه‌های خونی دیگر نیز شیوع بسیار پایینی دارند؛ به‌طوری‌که ممکن است تنها یک نفر در هر یک میلیون نفر دارای چنین گروهی باشد. این افراد برای دریافت خون با محدودیت جدی روبه‌رو هستند و معمولاً تنها می‌توانند از فردی با گروه خونی مشابه خود خون دریافت کنند.
افراد دارای گروه خونی نادر چگونه شناسایی می‌شوند؟
مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران سه مسیر اصلی را برای شناسایی این افراد معرفی کرده است. این فرایند به دلیل شیوع پایین گروه‌های خونی نادر و هزینه بالای آزمایش‌ها، به شکل هدفمند و از طریق مراکز درمانی و آزمایشگاهی انجام می‌شود.
- شناسایی در بیمارستان‌ها: گاهی خون بیمار و نمونه‌های موجود از نظر گروه خونی یکسان هستند، اما آزمایش سازگاری نتیجه مثبت می‌دهد و امکان تزریق خون فراهم نمی‌شود. در چنین شرایطی، نمونه بیمار برای بررسی تخصصی به آزمایشگاه خون‌های نادر سازمان انتقال خون ارسال می‌شود.
- بررسی مادران دارای نوزاد مبتلا به زردی: در برخی موارد، پس از تولد نوزاد و بروز زردی، بررسی‌ها نشان می‌دهد مادر دارای گروه خونی نادر است و آنتی‌بادی مرتبط را تولید کرده است.
- آزمایش خون‌های اهدایی: نمونه‌هایی از خون‌های اهدایی نیز در سازمان انتقال خون بررسی می‌شوند و ممکن است گروه‌های خونی نادر به‌صورت تصادفی در میان آن‌ها شناسایی شوند.
پس از شناسایی یک فرد دارای گروه خونی نادر، اقوام درجه یک او نیز مورد آزمایش قرار می‌گیرند. در صورت شناسایی افراد مشابه و تأیید شرایط اهدای خون، نمونه‌های آن‌ها جمع‌آوری و در مرکز تخصصی سازمان انتقال خون در تهران به‌صورت منجمد ذخیره می‌شود.
قره‌باغیان با اشاره به محدودیت‌های شناسایی این گروه‌ها گفت امکان فراخوان عمومی برای یافتن اهداکنندگان خون نادر وجود ندارد؛ زیرا آزمایش‌های مورد نیاز هزینه بالایی دارند و برخی از این گروه‌ها شیوع بسیار کمی دارند. به گفته او، فراوانی گروه‌های خونی نادر می‌تواند از یک نفر در هر هزار نفر تا یک نفر در هر یک میلیون نفر متفاوت باشد.
توسعه تولید پلاکت با فناوری آفرزیس
یکی دیگر از برنامه‌های سازمان انتقال خون ایران، توسعه تهیه پلاکت به روش آفرزیس است. قره‌باغیان اعلام کرد که سیستم‌های گروه‌بندی خون و آزمایش‌های غربالگری عفونت‌های قابل انتقال از طریق خون در این سازمان به‌صورت کاملاً خودکار انجام می‌شوند و فرایندهای مورد استفاده با استانداردهای بین‌المللی مطابقت دارند.
پلاکت یکی از فرآورده‌های مهم خونی است که بیماران مبتلا به انواع سرطان، به‌ویژه پس از جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، ممکن است به آن نیاز پیدا کنند. این درمان‌ها می‌توانند به مغز استخوان آسیب بزنند و تعداد پلاکت‌های خون را کاهش دهند.
به گفته مدیرعامل سازمان انتقال خون، پلاکت به دو روش تهیه می‌شود:
- روش تهیه از خون کامل: پلاکت پس از اهدای خون کامل از سایر اجزای آن جدا می‌شود.
- روش آفرزیس: با استفاده از دستگاه مخصوص، پلاکت مستقیماً از خون اهداکننده جدا می‌شود و سایر اجزای خون به بدن او بازمی‌گردد.
قره‌باغیان توسعه روش آفرزیس را از برنامه‌های مهم این سازمان دانست و گفت کیفیت و کمیت پلاکت تهیه‌شده با این روش برای بیماران مناسب‌تر است و پزشکان نیز از آن استقبال می‌کنند.
تأمین سالانه ۳۰۰ هزار لیتر پلاسما برای تولید دارو
مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران درباره وضعیت تأمین پلاسمای مورد نیاز کشور نیز توضیحاتی ارائه کرد. بر اساس سند ملی پلاسما، نیاز سالانه کشور برای تولید داروهای مشتق از پلاسما، از جمله آلبومین و ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG)، دست‌کم یک میلیون و ۲۰۰ هزار لیتر است.
به گفته قره‌باغیان، سازمان انتقال خون سالانه حدود ۳۰۰ هزار لیتر از پلاسمای مازاد خود را در اختیار پالایشگرها قرار می‌دهد تا از آن برای تولید داروهای مشتق از پلاسما استفاده شود. دو پالایشگر داخلی در این زمینه فعالیت دارند و بخشی از پلاسما نیز برای انجام فرایند پالایش به خارج از کشور ارسال می‌شود. محصولات نهایی پس از تکمیل فرایند، برای مصرف به کشور بازمی‌گردند.
وی با اشاره به کیفیت پلاسمای تولیدی ایران اظهار کرد که پلاسمای کشور از نظر کیفیت و کمیت با استانداردهای آلمان و اتریش مطابقت دارد و امکان ارسال آن به این کشورها برای تولید داروهای بیولوژیک فراهم شده است. به گفته او، مراکز متعددی از سازمان انتقال خون نیز مورد بازدید و ارزیابی نهادهای نظارتی این دو کشور قرار گرفته و تأیید شده‌اند.
چرا ایران هنوز در تولید داروهای مشتق از پلاسما خودکفا نیست؟
با وجود ظرفیت‌های ایجادشده، مدیرعامل سازمان انتقال خون تأکید کرد که ایران هنوز در تأمین کامل نیاز خود به داروهای مشتق از پلاسما به خودکفایی نرسیده است. پالایش پلاسما فناوری پیچیده‌ای دارد و تحقق خودکفایی در این حوزه به دو عامل اصلی وابسته است: افزایش میزان جمع‌آوری پلاسمای سالم و باکیفیت و توسعه ظرفیت پالایشگرهای داخلی.
قره‌باغیان ایران را در زمره معدود کشورهای آسیایی دارای صنعت پالایش پلاسما دانست و از کشورهایی مانند کره جنوبی، هند و چین به‌عنوان دیگر دارندگان این فناوری نام برد. به گفته وی، در صورت افزایش ظرفیت پالایشگرهای داخلی طی یک تا دو سال آینده، امکان تأمین کامل داروهای مشتق از پلاسما در داخل کشور فراهم خواهد شد و حتی ظرفیت صادرات این محصولات نیز ایجاد می‌شود.
۲۸۰ مرکز انتقال خون در کشور فعال است
بر اساس توضیحات مدیرعامل سازمان انتقال خون، در هر ۳۱ استان کشور مرکز انتقال خون وجود دارد و متناسب با جمعیت، فاصله شهرها و ظرفیت دانشگاه‌های علوم پزشکی، مراکز دیگری نیز فعالیت می‌کنند.
در حال حاضر ۲۸۰ مرکز انتقال خون در کشور فعال است که از این تعداد، ۹۸ مرکز وظیفه تهیه انواع فرآورده‌های خونی را بر عهده دارند و ۳۳ مرکز نیز آزمایش‌های غربالگری را انجام می‌دهند.
قره‌باغیان معتقد است توسعه سازمان انتقال خون متناسب با رشد نظام سلامت کشور پیش نرفته است. به گفته او، با راه‌اندازی بخش‌های تخصصی و فوق‌تخصصی جدید در دانشگاه‌های علوم پزشکی، نیاز به خون و فرآورده‌های خونی نیز افزایش پیدا می‌کند و باید از همان مرحله برنامه‌ریزی برای ایجاد این مراکز در نظر گرفته شود.
برای راه‌اندازی مراکزی مانند مراکز جامع سرطان، جراحی قلب باز و پیوند، علاوه بر فضای فیزیکی، تجهیزات و نیروی انسانی درمانی، باید امکانات و منابع مورد نیاز برای تأمین خون نیز پیش‌بینی شود.
سالمندی جمعیت نیاز کشور به خون را افزایش می‌دهد
مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران یکی از عوامل افزایش نیاز آینده به خون را سالمند شدن جمعیت کشور دانست. به گفته او، با افزایش جمعیت سالمند، نیاز به جراحی‌های پیشرفته از جمله جراحی قلب باز و جراحی‌های ارتوپدی بیشتر می‌شود. همچنین احتمال ابتلا به سرطان با افزایش سن بالا می‌رود و در نتیجه تقاضا برای خون و فرآورده‌های خونی افزایش خواهد یافت.
قره‌باغیان خواستار توجه مجلس به توسعه زیرساخت‌ها، تأمین تجهیزات، نیروی انسانی و اعتبارات سازمان انتقال خون متناسب با تحولات جمعیتی و گسترش نظام سلامت شد.
درخواست سازمان انتقال خون برای اهدای مستمر خون
مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران در پایان با اشاره به قرار گرفتن کشور در نیمه دوم سال و ضرورت حفظ ذخایر پایدار خون، از مردم خواست با مراجعه به مراکز انتقال خون در اهدای مستمر خون مشارکت کنند.
ذخیره‌سازی خون‌های نادر، توسعه روش آفرزیس و افزایش ظرفیت پالایش پلاسما از برنامه‌های مهم سازمان انتقال خون برای تقویت زیرساخت‌های تأمین خون و فرآورده‌های خونی در کشور است؛ برنامه‌هایی که اجرای مؤثر آن‌ها به توسعه امکانات تخصصی و مشارکت مستمر اهداکنندگان وابسته خواهد بود.
