وزارت آموزش و پرورش با هدف ارتقای سلامت روان دانش‌آموزان و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، شبکه گسترده‌ای از خدمات مشاوره‌ای را در سراسر کشور فعال کرده است. هم‌اکنون ۷۳۸ مرکز مشاوره و ۲۱ هزار مشاور در این حوزه فعالیت دارند و برنامه‌های داده‌محور برای شناسایی و حمایت از دانش‌آموزان در معرض خطر اجرا می‌شود.
سمیه سادات ابراهیمی، مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش، با اشاره به اهمیت نقش مدرسه در پیشگیری از اختلالات سلامت روان و آسیب‌های اجتماعی اظهار کرد: آموزش و پرورش مهم‌ترین نقطه عزیمت برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و اختلالات سلامت روان است.
تشکیل اتاق وضعیت برای پایش خودکشی دانش‌آموزان
ابراهیمی در همایش علمی و تخصصی پیشگیری از خودکشی با بیان اینکه خودکشی یک موضوع چندعاملی است، اظهار کرد: «عوامل اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فردی در بروز خودکشی نقش دارند و باید این مسئله را به عنوان خروجی یک سیستم پیچیده اجتماعی در نظر گرفت؛ سیستمی که در آن فرد، خانواده، مدرسه، جامعه و فضای مجازی همگی اثرگذار هستند.»
وی افزود: سیاست‌گذاری مؤثر در زمینه پیشگیری از خودکشی نیازمند مداخلات نظام‌مند است و آموزش و پرورش از ابتدای فعالیت در این حوزه، دو اصل داده‌محوری و پژوهش‌محوری را در دستور کار قرار داده است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش از راه‌اندازی اتاق وضعیت برای مدیریت و پایش شرایط خودکشی در میان دانش‌آموزان خبر داد و گفت این سامانه با هدف رصد دقیق شرایط و استفاده هدفمند از منابع انسانی و مالی ایجاد شده است.
وی ادامه داد: یک پژوهش جامع درباره خودکشی انجام شد که در آن بیش از هزار مقاله داخلی و خارجی بررسی و با بیش از ۹۰ دانش‌آموزی که اقدام به خودکشی کرده بودند، مصاحبه عمیق انجام شد. همچنین با متخصصان این حوزه گفت‌وگو شد و نتایج این پژوهش مبنای اقدامات آموزش و پرورش قرار گرفت.
ابراهیمی گفت: در این پژوهش عوامل خطر، عوامل محافظ، ظرفیت‌های حمایتی، الگوهای اقدام به خودکشی، گروه‌ها و مناطق دارای اولویت و نقاط قابل مداخله شناسایی شد و بر اساس یافته‌های آن، ۲۹ برنامه عملیاتی و مداخله‌ای استخراج شد.
غربالگری روانشناختی نزدیک به ۱۴ میلیون دانش‌آموز
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به اجرای طرح غربالگری روانشناختی دانش‌آموزان اظهار کرد: سال گذشته ۱۳ میلیون و ۸۸۰ هزار دانش‌آموز در هشت شاخص روانشناختی از جمله اضطراب، افسردگی، رفتارهای خودآسیب‌رسان، خشونت و پرخاشگری و سوءمصرف مواد مورد غربالگری قرار گرفتند.
وی افزود: دانش‌آموزانی که در وضعیت قرمز و نیازمند مداخله فوری قرار داشتند، به سرعت مورد رسیدگی قرار گرفتند و تحلیل داده‌ها برای شناسایی ارتباط میان عوامل مختلف با اقدام به خودکشی مورد استفاده قرار گرفت.
ابراهیمی با اشاره به تفاوت الگوهای خودکشی در مناطق مختلف کشور گفت: مشکلات خانوادگی بیشترین اثرگذاری را در شبکه عوامل مرتبط با خودکشی داشته‌اند و در میان این مشکلات، خشونت خانگی یکی از عوامل مهم شناسایی شده است.
وی افزود: شکست عاطفی در دختران پایه هشتم از عوامل مهم شناسایی‌شده بوده و مشکلات روانشناختی در پایه‌های نهم تا دوازدهم هسته اصلی بحران را تشکیل داده است. در مورد پسران نیز رفتارهای پرخطر اهمیت بیشتری دارد و برنامه‌های پیشگیری برای آنها باید بر کاهش دسترسی به روش‌های مرگبار، مدیریت رفتارهای تکانشی و ایجاد سیستم واکنش سریع متمرکز شود.
ثبت لحظه‌ای موارد اقدام به خودکشی در مدارس
ابراهیمی با اشاره به راه‌اندازی سامانه پایش و مدیریت خودکشی دانش‌آموزان گفت: این سامانه امکان ثبت برخط اطلاعات در سطح استان، منطقه و مدرسه را فراهم می‌کند و می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: موارد اقدام به خودکشی و خودکشی در این سامانه به صورت منظم و یکپارچه ثبت می‌شود و فرم‌های ثبت اطلاعات نیز با کمک متخصصان این حوزه به‌روزرسانی شده‌اند تا داده‌های موجود برای مطالعات علمی آینده قابل استفاده باشند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: اکنون دو شبکه فوریت‌های روانی ـ اجتماعی و مدیران مورد در سراسر کشور فعال هستند و خط ملی ۱۵۷۰ نیز در همه استان‌ها و مناطق برای ارائه خدمات مشاوره‌ای به دانش‌آموزان و خانواده‌ها در دسترس است.
تدوین پروتکل‌های تخصصی برای مدارس
ابراهیمی از تدوین راهنماها و پروتکل‌های تخصصی برای مدیران مدارس، معلمان، والدین، مشاوران و درمانگران خبر داد و گفت این دستورالعمل‌ها مشخص می‌کنند هر فرد متناسب با نقش خود چه نشانه‌هایی را باید جدی بگیرد و در چه شرایطی دانش‌آموز را برای دریافت حمایت تخصصی ارجاع دهد.
وی افزود: این پروتکل‌ها در سامانه «نماد» ثبت شده و همکاران آموزش و پرورش در سراسر کشور به آن دسترسی دارند. همچنین ۱۴ دستگاه در این سامانه عضو هستند و همکاری میان دستگاه‌ها در قالب نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان دنبال می‌شود.
افزایش خطر خودکشی در برخی زنان کادر درمان
در ادامه این همایش، مریم عباسی‌نژاد، مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با اشاره به اهمیت توجه به سلامت روان کارکنان نظام سلامت اظهار کرد: براساس آمار جهانی، خودکشی در زنان کادر درمان بالاتر است و پیشگیری از این موضوع تنها به درمان فرد محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد محیط کاری سالم، ایمن و حمایتگر است.
وی افزود: بر اساس یک فراتحلیل جهانی در سال ۲۰۲۴، خطر خودکشی در زنان پزشک نسبت به زنان جمعیت عمومی ۷۶ درصد بیشتر بوده است و این موضوع نشان می‌دهد خطر خودکشی در حرفه پزشکی پدیده‌ای جنسیت‌خنثی نیست.
عباسی‌نژاد عوامل فردی، حرفه‌ای و سیستمی مانند افسردگی، اختلالات روانی، شیفت‌های طولانی، کمبود نیروی انسانی، فشار کاری بالا، مواجهه مکرر با بحران، خشونت و قلدری محیط کار را از عوامل افزایش فشار روانی در میان زنان کادر درمان عنوان کرد.
وی تأکید کرد: به جای اینکه فقط بپرسیم چرا فرد کمک نگرفت یا چرا تاب نیاورد، باید بررسی کنیم چه شرایطی در محیط کار وجود داشته، آیا نشانه‌های هشدار دیده شده و آیا مسیر امنی برای کمک‌خواهی فراهم بوده است.
مشاور امور زنان و خانواده وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: پیشگیری از خودکشی در میان زنان کادر درمان فقط درمان یک فرد نیست، بلکه به معنای ساختن نظامی است که نشانه‌ها را زودتر شناسایی کند، کمک‌خواهی را آسان‌تر سازد و محیط کاری سالم‌تر و حمایتگرتر ایجاد کند.
