آندومتریوز (Endometriosis) یکی از بیماری‌های زنان است که در آن بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از حفره رحم رشد می‌کند. این بیماری می‌تواند باعث درد شدید قاعدگی، درد هنگام دفع مدفوع، ایجاد کیست تخمدان و در برخی افراد مشکلات باروری شود. شدت علائم آندومتریوز در افراد مختلف متفاوت است و گاهی بیماری تا زمان بررسی علت ناباروری تشخیص داده نمی‌شود.
پریسا طاهرزاده، متخصص زنان و زایمان و فوق‌تخصص نازایی، در گفت‌وگو با ایرنا درباره علت‌های احتمالی، علائم و روش‌های درمان این بیماری توضیح داده است. تشخیص به‌موقع آندومتریوز و انتخاب روش درمان متناسب با شرایط هر فرد می‌تواند به کنترل درد، کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
آندومتریوز چیست؟
آندومتر به بافتی گفته می‌شود که سطح داخلی رحم را می‌پوشاند و در طول چرخه قاعدگی دستخوش تغییرات هورمونی می‌شود. در بیماری آندومتریوز، بافتی شبیه به آندومتر در خارج از حفره رحم شکل می‌گیرد؛ برای مثال ممکن است تخمدان‌ها، بافت‌های اطراف رحم یا دیگر بخش‌های لگن درگیر شوند.
این بافت‌ها ممکن است به تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی واکنش نشان دهند و موجب التهاب، درد یا تشکیل بافت اسکار و چسبندگی شوند. در موارد نادر، ضایعات آندومتریوز در خارج از لگن، از جمله در اندام‌هایی مانند ریه، نیز گزارش شده‌اند. نوع علائم به محل درگیری بستگی دارد.
تفاوت آندومتریوز، آدنومیوز و اندومتریوما چیست؟
- آندومتریوز: رشد بافت شبیه آندومتر در خارج از حفره رحم.
- آدنومیوز: وجود بافت آندومترمانند در عضله دیواره رحم که ممکن است با درد قاعدگی یا خون‌ریزی شدید همراه باشد.
- اندومتریوما: نوعی کیست تخمدانی مرتبط با آندومتریوز که گاهی به آن کیست شکلاتی نیز گفته می‌شود.
این اصطلاحات به شرایط مرتبط اما متفاوتی اشاره دارند. تشخیص نوع بیماری و میزان درگیری به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
علت بیماری آندومتریوز چیست؟
علت دقیق آندومتریوز هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. متخصصان احتمال می‌دهند عوامل مختلفی از جمله تغییرات هورمونی، ویژگی‌های سیستم ایمنی، زمینه ژنتیکی و سازوکارهای مرتبط با چرخه قاعدگی در بروز آن نقش داشته باشند. بنابراین، نمی‌توان یک علت مشخص را برای تمام موارد این بیماری در نظر گرفت.
فرضیه برگشت خون قاعدگی
یکی از فرضیه‌های شناخته‌شده این است که در زمان قاعدگی، بخشی از خون و سلول‌های آندومتر به‌جای خروج کامل از بدن، از طریق لوله‌های رحمی به داخل حفره لگن بازمی‌گردند. بر اساس این فرضیه، برخی سلول‌ها ممکن است در نواحی خارج از رحم مستقر شوند و رشد کنند.
با این حال، برگشت خون قاعدگی به‌تنهایی تمام موارد آندومتریوز را توضیح نمی‌دهد؛ زیرا این پدیده در بسیاری از افراد رخ می‌دهد، اما همه آن‌ها به بیماری مبتلا نمی‌شوند. به همین دلیل، این فرضیه یکی از توضیح‌های احتمالی است و علت قطعی آندومتریوز محسوب نمی‌شود.
مهم‌ترین علائم آندومتریوز چیست؟
علائم آندومتریوز از فردی به فرد دیگر متفاوت است. برخی افراد درد شدیدی را تجربه می‌کنند که فعالیت‌های روزانه آن‌ها را مختل می‌کند، اما در بعضی دیگر نشانه‌ها خفیف هستند یا بیماری بدون علامت مشخص پیش می‌رود.
از مهم‌ترین علائم احتمالی آندومتریوز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- درد شدید قاعدگی: دردی که انجام فعالیت‌های روزمره را دشوار می‌کند یا به درمان‌های معمول پاسخ کافی نمی‌دهد.
- درد هنگام دفع مدفوع: به‌خصوص اگر در روزهای قاعدگی تشدید شود.
- درد مزمن لگن: دردی که ممکن است فقط به دوره قاعدگی محدود نباشد.
- درد هنگام رابطه جنسی: به‌ویژه درد عمقی در برخی مبتلایان.
- مشکلات باروری: دشواری در باردار شدن می‌تواند در بعضی افراد با آندومتریوز مرتبط باشد.
- علائم گوارشی یا ادراری: در صورت درگیری بافت‌های اطراف روده یا دستگاه ادراری ممکن است درد یا ناراحتی ایجاد شود.
- خون‌ریزی غیرطبیعی: ممکن است در برخی افراد همراه با بیماری‌های مرتبط یا شرایط دیگری رخ دهد.
شدت درد همیشه با میزان گسترش بیماری متناسب نیست. ممکن است فردی با ضایعات محدود درد قابل‌توجهی داشته باشد و فرد دیگری با درگیری گسترده‌تر علائم کمتری تجربه کند.
چه زمانی درد قاعدگی می‌تواند نشانه آندومتریوز باشد؟
درد قاعدگی در بسیاری از افراد دیده می‌شود، اما درد شدید و ناتوان‌کننده را نباید بدون بررسی، طبیعی تلقی کرد. اگر درد باعث غیبت از محل کار یا تحصیل می‌شود، خواب را مختل می‌کند، به مصرف مکرر مسکن نیاز دارد یا فرد را به مراجعه به بیمارستان وادار می‌کند، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
همچنین، درد تکرارشونده هنگام دفع مدفوع یا رابطه جنسی، درد مزمن لگن و دشواری در باردار شدن از نشانه‌هایی هستند که باید با متخصص زنان در میان گذاشته شوند.
البته هیچ‌یک از این علائم به‌تنهایی ابتلا به آندومتریوز را ثابت نمی‌کند. پزشک با بررسی شرح حال، معاینه و در صورت نیاز سونوگرافی یا سایر روش‌های تشخیصی، علت احتمالی علائم را ارزیابی می‌کند. درد ناگهانی و بسیار شدید شکم یا لگن، به‌ویژه اگر با تب، استفراغ، ضعف شدید یا احتمال بارداری همراه باشد، به بررسی فوری پزشکی نیاز دارد.
آندومتریوز چه تأثیری بر بارداری دارد؟
آندومتریوز ممکن است در برخی افراد احتمال بارداری را کاهش دهد، اما به این معنا نیست که تمام مبتلایان دچار ناباروری می‌شوند. بسیاری از زنان مبتلا می‌توانند به‌صورت طبیعی باردار شوند؛ با این حال، بیماری در بعضی موارد فرایند باروری را دشوارتر می‌کند.
تأثیر آندومتریوز بر باروری ممکن است به عوامل مختلفی مربوط باشد:
- چسبندگی‌های لگنی: ممکن است حرکت طبیعی تخمدان‌ها و لوله‌های رحمی را مختل کنند.
- درگیری تخمدان‌ها: اندومتریوما و برخی درمان‌های جراحی تخمدان می‌توانند با کاهش ذخیره تخمدان همراه باشند.
- التهاب در محیط لگن: ممکن است در برخی افراد بر عملکرد دستگاه تولیدمثل تأثیر بگذارد.
- عوامل باروری دیگر: سن، تخمک‌گذاری، وضعیت لوله‌های رحمی و عوامل مرتبط با شریک زندگی نیز در احتمال بارداری نقش دارند.
اگر فرد مبتلا به آندومتریوز قصد بارداری دارد، بهتر است این موضوع از ابتدا با پزشک مطرح شود تا برنامه درمانی متناسب با هدف باروری انتخاب شود. بعضی داروهای هورمونی برای کنترل درد کاربرد دارند، اما هنگام مصرف معمولاً برای افزایش احتمال بارداری استفاده نمی‌شوند.
در مواردی که بارداری به‌سختی اتفاق می‌افتد، پزشک ممکن است بررسی تخصصی باروری یا روش‌های کمک‌باروری را پیشنهاد کند. تصمیم درباره جراحی نیز باید با دقت گرفته شود؛ زیرا بعضی جراحی‌های تخمدان ممکن است به ذخیره تخمدان آسیب بزنند.
آیا آندومتریوز باعث کیست تخمدان می‌شود؟
آندومتریوز می‌تواند به تشکیل اندومتریوما، نوعی کیست تخمدانی مرتبط با این بیماری، منجر شود. این کیست‌ها ممکن است با درد لگن همراه باشند و در برخی موارد بر عملکرد تخمدان تأثیر بگذارند.
وجود کیست تخمدان به‌تنهایی به معنای آندومتریوز نیست؛ زیرا کیست‌های تخمدانی انواع مختلفی دارند. پزشک با توجه به علائم، یافته‌های تصویربرداری و شرایط فرد مشخص می‌کند که چه نوع کیستی وجود دارد و آیا به پیگیری یا درمان نیاز است.
در صورت بروز درد ناگهانی و شدید در یک سمت شکم یا لگن، به‌خصوص همراه با تهوع یا استفراغ، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود؛ زیرا پیچ‌خوردگی تخمدان یا عوارض دیگر نیز ممکن است چنین علائمی ایجاد کنند.
روش‌های درمان آندومتریوز چیست؟
درمان آندومتریوز برای همه افراد یکسان نیست. انتخاب روش مناسب به شدت درد، محل ضایعات، سن، سابقه درمان، وضعیت باروری و تمایل به بارداری در آینده بستگی دارد. هدف درمان ممکن است کاهش درد، کنترل علائم، بهبود کیفیت زندگی یا رسیدگی به مشکلات باروری باشد.
۱. درمان دارویی و مسکن‌ها
داروهای ضدالتهاب و مسکن‌ها ممکن است برای کاهش درد قاعدگی و درد لگنی استفاده شوند. نوع دارو باید با توجه به سابقه پزشکی، بیماری‌های زمینه‌ای و احتمال عوارض انتخاب شود. مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت مسکن‌ها توصیه نمی‌شود.
۲. داروهای هورمونی
برخی قرص‌های هورمونی و داروهای حاوی پروژستین می‌توانند با تغییر فعالیت هورمونی چرخه قاعدگی، به کاهش درد و کنترل علائم کمک کنند. در بعضی موارد نیز داروهایی تجویز می‌شوند که فعالیت هورمون‌های مؤثر بر بیماری را مهار می‌کنند.
این درمان‌ها ممکن است در کنترل علائم مؤثر باشند، اما لزوماً بیماری را به‌طور دائمی از بین نمی‌برند. برخی از آن‌ها نیز هنگام مصرف مانع بارداری می‌شوند یا عوارض خاص خود را دارند؛ بنابراین، انتخاب دارو و مدت استفاده باید زیر نظر پزشک باشد.
۳. آمپول‌های هورمونی
در شرایط خاص، پزشک ممکن است آمپول‌های هورمونی را برای کنترل آندومتریوز تجویز کند. برخی از این داروها فعالیت هورمونی را کاهش می‌دهند و می‌توانند قاعدگی را موقتاً متوقف کنند یا فاصله آن را تغییر دهند؛ در نتیجه، ممکن است درد نیز کاهش یابد.
این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و بسته به نوع دارو و مدت مصرف، احتمال عوارضی مانند گرگرفتگی، تغییرات خلقی یا کاهش تراکم استخوان وجود دارد. به همین دلیل، درمان باید با نظارت پزشکی و پیگیری عوارض انجام شود.
۴. آی‌یودی هورمونی میرنا
آی‌یودی هورمونی میرنا یکی دیگر از گزینه‌هایی است که ممکن است برای کاهش خون‌ریزی و درد در برخی افراد مناسب باشد. تصمیم به استفاده از آن به شرایط پزشکی، شدت علائم و برنامه باروری فرد بستگی دارد.
استفاده از میرنا لزوماً به داشتن فرزند قبلی وابسته نیست و مناسب بودن آن باید با پزشک بررسی شود. این وسیله در زمان استفاده برای پیشگیری از بارداری نیز کاربرد دارد؛ بنابراین، فردی که قصد بارداری فوری دارد، باید پیش از انتخاب آن درباره گزینه‌های جایگزین مشورت کند.
۵. جراحی آندومتریوز
اگر درد با درمان دارویی کنترل نشود، ضایعات خاصی وجود داشته باشند یا بیماری باعث عوارضی مانند چسبندگی قابل‌توجه یا درگیری اندام‌ها شده باشد، ممکن است جراحی در نظر گرفته شود. جراحی می‌تواند با هدف برداشتن ضایعات یا آزاد کردن چسبندگی‌ها انجام شود.
نوع عمل به محل درگیری و وضعیت بیمار بستگی دارد. در برخی موارد، رسیدگی جراحی به کیست‌های تخمدان یا ضایعات درگیرکننده روده و دیگر اندام‌ها ضروری می‌شود. با این حال، جراحی همیشه اولین انتخاب نیست و باید مزایا و خطرهای آن بررسی شود.
برداشتن رحم یا تخمدان‌ها درمان معمول و ضروری برای همه مبتلایان نیست و تنها در شرایط خاص ممکن است مطرح شود. برداشتن تخمدان‌ها می‌تواند پیامدهای هورمونی مهمی داشته باشد و توانایی بارداری را از بین ببرد؛ بنابراین، چنین تصمیمی باید پس از بررسی دقیق گزینه‌های دیگر و گفت‌وگوی کامل با پزشک گرفته شود.
آندومتریوز چه تأثیری بر سلامت روان دارد؟
آندومتریوز فقط یک بیماری جسمی نیست و ممکن است بر سلامت روان نیز اثر بگذارد. دردهای مکرر، اختلال خواب، محدود شدن فعالیت‌های روزانه و نگرانی درباره باروری می‌توانند فشار روانی ایجاد کنند. برخی مبتلایان در کنار علائم جسمی، اضطراب یا افسردگی را نیز تجربه می‌کنند.
کنترل مناسب درد و دریافت حمایت روانی می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی کمک کند. اگر اضطراب یا افسردگی مداوم شده یا فعالیت‌های روزمره را مختل کرده است، مراجعه به متخصص سلامت روان در کنار پیگیری درمان زنان اهمیت دارد.
آیا آندومتریوز درمان قطعی دارد؟
آندومتریوز معمولاً یک بیماری مزمن در نظر گرفته می‌شود و ممکن است علائم آن در طول زمان تغییر کند. درمان دارویی یا جراحی می‌تواند درد و عوارض را کاهش دهد، اما در برخی افراد احتمال بازگشت علائم وجود دارد.
به همین دلیل، هدف درمان لزوماً حذف دائمی تمام علائم در همه افراد نیست؛ بلکه کنترل بیماری، بهبود کیفیت زندگی و توجه به نیازهای فردی اهمیت دارد. برنامه درمانی ممکن است با تغییر علائم، تصمیم به بارداری یا پاسخ به درمان‌های قبلی تغییر کند.
جمع‌بندی
آندومتریوز بیماری‌ای است که در آن بافت شبیه پوشش داخلی رحم در خارج از حفره رحم رشد می‌کند. درد شدید قاعدگی، درد هنگام دفع مدفوع، درد لگنی و مشکلات باروری از علائم احتمالی آن هستند. علت دقیق بیماری هنوز مشخص نیست و احتمالاً چند عامل در بروز آن نقش دارند.
روش‌های درمان آندومتریوز شامل داروهای مسکن، درمان‌های هورمونی، آی‌یودی هورمونی در افراد مناسب و در برخی شرایط جراحی است. انتخاب درمان باید با توجه به علائم، وضعیت باروری و شرایط پزشکی هر فرد انجام شود. اگر درد قاعدگی شدید یا ناتوان‌کننده است، یا برای بارداری با مشکل مواجه شده‌اید، مراجعه به متخصص زنان می‌تواند به تشخیص علت و انتخاب مسیر مناسب درمان کمک کند.
توجه: این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشکی شخصی نیست. مصرف داروهای هورمونی و تصمیم به جراحی باید با نظر پزشک انجام شود.
